Ἀντίγραφα τῆς εἰκόνας τῆς Πορταῒτισσας τῆς Ἱ. Μονῆς Ἰβήρων στήν Ρωσσία

Ἡ εἰκόνα τῆς "Πορταΐτισσας" τῆς ἱ. Μονῆς Ἰβήρων τοῦ Ἁγίου Ὄρους

 

Ἡ εἰκόνα τῆς Πορταΐτισσας τῆς Ἱ. Μονῆς τῶν Ἰβήρων τοῦ Ἁγίου Ὄρους εἶναι μία ἀπό τίς πιό εὐλαβούμενες ἀπό τούς Ρώσσους εἰκόνες τῆς Θεοτόκου καί γιά τόν λόγο αὐτό σέ ὅλους σχεδόν τούς Ρωσσικούς ναούς ὑπάρχει σέ περίοπτη θέση εἰκόνα ἀναφερόμενη στήν Παναγία τῶν Ἰβήρων. Τό χρονικό τῆς παρουσίας στήν Ρωσσία αὐτῆς τῆς εἰκόνας, ἀπό την ὁποία ἐπήγασε ἡ εὐλάβεια ταῶν Ρώσσων, καί ἡ μέχρι σήμερα ἱστορία της ἔχουν ὡς ἑξῆς:

Τό ἀθωνικό ἀντίγραφο τῆς εἰκόνας τῆς Πορταΐτισσας τοῦ ἔτους 1648

 

Στά μέσα τοῦ 17ου αἰῶνα, μία ἀπό τίς θυγατέρες τοῦ τσάρου Ἀλεξέϊ Μιχαήλοβιτς (1645-1676), πατέρα τοῦ Μεγάλου Πέτρου, ἀσθένησε βαρειά. Μετά ἀπό ὄραμα τῆς Παναγίας πού εἶδε ἡ ἀσθενής καί γιά τήν θεραπεία της, ὁ τσάρος ζήτησε ἀπό τήν Ἱ. Μονή Ἰβήρων τοῦ Ἁγίου Ὄρους νά φέρουν στήν Μόσχα τήν θαυματουργή εἰκόνα τῆς Θεοτόκου τῆς Πορταΐτισσας. Ἐπειδή ὅμως τοῦτο δέν ἦταν δυνατόν νά γίνη, μεσολάβησε ὁ ἡγούμενος τῆς Νέας Μονῆς τοῦ Σωτῆρος (Νοβοσπάσσκυ) τῆς Μόσχας Ἀρχιμανδρίτης Νίκων (ὁ μετέπειτα Πατριάρχης) πρός τόν ἡγούμενο τῆς Μονῆς Ἰβήρων Ἀρχιμανδρίτη Παχώμιο, ὁ ὁποῖος τό ἔτος 1647 βρισκόταν στήν Ρωσσία γιά νά συλλέξη χρήματα γιά τήν Μονή, καί τοῦ ζήτησε τήν κατασκευή ἀντιγράφου τῆς ἁγίας εἰκόνας τῆς Πορταΐτισσας γιά νά ἀποσταλῆ στήν Μόσχα.
Ὁ Παχώμιος ἀποδέχθηκε τό αἴτημα καί ἀνέθεσε τήν ἱστόρηση τοῦ ἀντιγράφου στόν ἁγιογράφο τῆς Μονῆς ἱερομόναχο Ἰάμβλιχο. Λεπτομέρειες γιά τήν κατασκευή τοῦ ἀντιγράφου πληροφορούμεθα καί ἀπό τίς σχεδόν ὅμοιου περιεχομένου ἐπιστολές τοῦ Παχωμίου τίς ὁποῖες ἔστειλε τήν 15η Ἰουνίου 1648, μαζί μέ τήν εἰκόνα, στόν τσάρο Ἀλεξέϊ Μιχαήλοβιτς καί στόν ἡγούμενο τῆς Μονῆς Νοβοσπάσσκυ Νίκωνα.
Στήν ἐπιστολή τοῦ Παχωμίου πρός τόν τσάρο Ἀλεξέϊ Μιχαήλοβιτς ἀναφέρονται τά ἀκόλουθα:

«Εὐσεβέστατε, θεόστεπτε, κραταιότατε, ὑψηλότατε, γαληνότατε, χριστιανικώτατε, ἀήττητε ἐλέῳ Θεοῦ μέγα αὐθέντα βασιλεῦ καί μέγα κνέζη ΑΛΕΞΙΕ ΜΙΧΑΛΟΒΙΤΖΗ πάσης Ρωσίας καί αὐτοκράτορ Βλαντιμυρίας, Μοσχοβίας, Νοβογραδίου, βασιλεῦ Καζανίου, ... μέγα αὐθέντα Πισκοβίου, μέγα κνέζη Σμολέντζκας, Τφερίας, ... ἡμῶν δε βασιλεῦ ὑψηλότατε καί εὐεργετικώτατε, ... κατά τόν ὁρισμόν τῆς μεγίστης σου βασιλείας καί τόν λόγον τοῦ ἁγιωτάτου ἀρχιμανδρίτου κυρ Νίκωνος ἀπό τοῦ Νοβοσπάσου τό μοναστήριον, ὡς ἦλθα εἰς τό μοναστήριον ἐσύναξα τούς τξε’ ἀδελφούς καί ἐποιήσαμεν παράκλησιν μεγάλην ἀπό ἑσπέρας ἕως πρωΐ. Καί τό πρωΐ ἐποιήσαμεν ἁγιασμόν μετά ἁγίων λειψάνων. Καί τό ἁγίασμα ἐχύσαμεν ἀπάνω εἰς τήν ἁγίαν καί θαυματουργόν εἰκόνα τῆς ὑπεραγίας Θεοτόκου τῆς πορταϊτίσσης τήν παλαιάν καί μέ μεγάλην λεκάνην τό ἐμάσαμεν. Καί πάλιν τό ἐχύσαμεν ἀπάνω εἰς τήν νέαν εἰκόνα, τήν ὁποίαν ἐκατασκευάσαμεν ὅλην ἀπό κυπαρίσσινον ξύλον. Και πάλιν ἐμάσαμε τό ἁγίασμα εἰς τήν λεκάνην καί οὕτω ἐποιήσαμεν τήν θείαν καί ἱεράν λειτουργίαν μετά παρρησίας πολλῆς. Καί μετά τήν ἱεράν λειτουργίαν ἔδωσα τό ἁγίασμα καί τά ἅγια λείψανα τόν ζωγράφον, τόν ὁσιώτατον ἐν ἱερομονάχοις καί πνευματικοῖς πατράσι κυρ Ἰάμβλιχον τοῦ κυρ Ρωμανοῦ, ἵνα σμίγῃ τό ἁγίασμα καί τά ἅγια λείψανα μέ τήν ὕλην τῶν βαφῶν διά νά ζωγραφίση τήν ἁγίαν καί ἱεράν εἰκόνα, ἵνα γένηται ὅλη ἡ ὕλη τῆς ἁγίας εἰκόνος διά τοῦ ἁγιάσματος καί τῶν θείων λειψάνων. Ὁ ὁποῖος, ζωγραφίζοντας ταύτην τήν ἁγίαν εἰκόνα, κατά σάββατον καί κυριακήν μόνον μετελάμβανε τροφῆς. Καί μετά πολλῆς ἐπιμελείας καί ἀγρυπνίας ἐν ἡσυχίᾳ πολλῇ ἐτελείωσεν αὐτήν. Καί ἐν ὅσῳ καιρῷ ἱστορίζετο ἡ ἱερά αὕτη εἰκών, ἐγώ ὁ ἀρχιμανδρίτης Παχώμιος ἱερομόναχος μέ τούς τξε’ ἀδελφούς δίς τήν ἑβδομάδα ἐψάλλομεν παράκλησιν μεγάλην ἀπό ἑσπέρας ἕως πρωΐ καί καθ' ἑκάστην ἡμέραν ἱεράν λειτουργίαν, ἕως οὗ ἐτελειώθη ἡ ἱστορία. Καί μετά ταῦτα ἔκλεξα ἀπό τξε’ ἀδελφούς τόν ὁσιώτατον καί αἰδεσιμώτατον ἐν ἱερομονάχοις καἰ ἐκκλησιάρχην κυρ Κορνήλιον ἱερομόναχον, τόν ἀσκητικώτατον, ὁ ὁποῖος φεύγων τήν παρρησίαν ταῶν πολλῶν καί ἀγαπῶν τήν πεφιλημένην Θεῷ ἡσυχίαν, ἀσκητεύσας εἰς τό ὅρος ἐν τῷ ἀσκητηρίῳ τοῦ ἁγίου καί τρισμάκαρος Γαβριήλ τοῦ δι' ἀποκαλύψεως δεξαμένου τήν ἁγίαν εἰκόνα τῆς Θεοτόκου ἐκ τῆς θαλάσσης καί μόνος μόνῳ τῷ Θεῷ προσομιλῶν, κατά σάββατον μόνον καί κυριακήν μεταλαμβάνων τροφῆς, πρός μίμησιν τοῦ θεοφόρου ἐκείνου Γαβριήλ. Καί ἀποστέλλω αὐτόν μέ τήν ἁγίαν εἰκόνα τῆς ὑπεραγίας Θεοτόκου καί μετά τῆς ἑτέρας ἱστορίας τῆς ἐχούσης τό ἅγιον ἡμῶν μοναστήριον ἱστορισμένον καί μετά τῶν πέριξ κελλίων καί ἐκκλησιῶν αὐτών καί πάντα τά περί αὐτοῦ θαύματα τῆς Θεοτόκου. Ὁ δέ ἐκκλησιάρχης ἀσυνήθης ὤν τοῦ ὁδεύειν καί ὑπό τῆς πολλῆς ἐγκρατείας τό σῶμα σφόδρα ἀδύνατος, ἐφοβήθη ἐλθεῖν τό τοσοῦτον μῆκος τῆς ὁδοῦ. Ὅμως θαρρήσας ἐκ τῆς βοηθείας τῆς ἁγίας εἰκόνος καί τήν ὑπακοήν ποιήσας ἔρχεται Θεοῦ βοηθοῦντος διά πρεσβειῶν τῆς Θεοτόκου. Πλήν πολλά παρακαλῶ τήν μεγίστην σου βασιλείαν, ἵνα δεχθῇ αὐτόν σύν τῇ αὐτοῦ συνοδείᾳ ἐν ἰλαρῷ βλέμματι καί εὐμενεῖ προσώπῳ, ὅτι ἐγώ εἰς τό ἡμέτερον πρόσωπον ἀποστέλλω τόν ἁγιώτατον καί ἀσκητικώτατον ἐκκλησιάρχην κυρ Κορνήλιον. Καί εἰς τό πρόσωπον τοῦ κελλάρη ἀποστέλλω τό τέκνον μου τόν ὁσιώτατον ἐν μοναχοῖς κυρ Ἰγνάτιον, τό καί πρώην ἐλθόν, καί εἰς τό πρόσωπον τοῦ ἱεροδιακόνου μου τόν ἱεροδιάκονον κυρ Δαμασκηνόν φέρνοντες τήν ἁγίαν καί ἱεράν νέαν εἰκόνα τῆς Θεοτόκου, ἡ ὁποία δέν ἀλλάσσει ἀπό τήν πρώτην καθόλου, οὔτε κατά τό μῆκος, οὔτε κατά τό πλάτος, οὔτε κατά τό σχῆμα, ἀλλά ὅλως διόλου ὁμοία ἐστί ἡ νέα εἰς ταἀ πάντα τῆς παλαιᾶς. Λοιπόν, πάλιν δέομαι τῆς μεγίστης βασιλείας σου ἵνα ὡς καθώς ἐδέχθη ἐμέ εἰς τά πάντα, τοιουτοτρόπως δεχθῇ καί τά ἀγαπητά μου τέκνα τά αὐτόθι ἐρχόμενα, καί εὐεργετήσῃ διά τῆς πλουσιοδώρου αὐτῆς δεξιᾶς ὅ,τι ἄν βουληθείη, ὅπως δυνηθῶσιν ἐλθεῖν πρός τήν ἡμετέραν μονήν καί μάθωμεν τήν ὑγείαν καί τήν εὐτυχίαν αὐτῆς εὐφρανθῶμεν πνευματικῶς ὡς ἡμετέρου νέου κτήτορος καί εὐεργέτου. Καί τό προσκυνητόν σου ὄνομα μετά τῶν λοιπῶν ὧν ὅρισες μνημονεύομεν ἀκαταπαύστως ἐν ἑσπέρᾳ καί πρωΐ καί μεσημβρίᾳ μετά τῶν εὐσεβεστάτων βασιλέων τῶν μακαρίων κτητόρων. Ὁ δέ παντοδύναμος Χριστός ὁ Θεός στηρίξη, αὐξήση καί κρατύνη τήν κραταιάν σου βασιλείαν τήν θεόστεπτον εἰς γήρας βαθύ καί μεγίστην εἰρήνην. Πρεσβείαις τῆς ὑπεραγίας Θεοτόκου καί πάντων τῶν ἁγίων. Ἀμήν. αχμη’, Ἰουνίου ιε’. »
Τό ἀντίγραφο τῆς εἰκόνας ἔφθασε στήν Μόσχα τήν 13η Ὀκτωβρίου 1648 (ἄλλοι θεωροῦν ὡς χρόνο ἐλεύσεως τῆς εἰκόνας στήν Μόσχα τόν Σεπτέμβριο τοῦ 1648), καί τό ὑποδέχθηκαν στήν Πύλη Νεγκλίναγυα τῶν τειχῶν τῆς ἔσω πόλεως (Κιτάϊ Γκόροντ) τῆς Μόσχας ὁ τσάρος Ἀλεξέϊ Μιχαήλοβιτς μέ τήν οἰκογένειά του, ὁ Πατριάρχης Μόσχας Ἰωσήφ περιστοιχούμενος ἀπό τούς ἡγουμένους τῶν Μονῶν τῆς πόλεως, τόν κλῆρο καί τούς μοναχούς, οἱ Ἄρχοντες (Βογυάροι) καί μεγάλο πλῆθος λαοῦ. Ἡ Πύλη αὐτή ὀνομάσθηκε ἀργότερα Βοσκρισένσκαγυα (τῆς Ἀναστάσεως).

Κατά ὑπάρχουσα παράδοση, τήν στιγμή τῆς ὑποδοχῆς τῆς εἰκόνας, ἡ ἀσθενοῦσα πριγκήπισσα ζήτησε νά ἰδῆ τούς γονεῖς της. Καί ὅταν πληροφορήθηκε ὅτι εἶχαν μεταβῆ γιά νά προϋπαντήσουν τήν εἰκόνα, ἀπόρησε πῶς μπόρεσαν νά κάνουν κάτι τέτοιο χωρίς νά τήν πάρουν μαζί τους. Καί χωρίς τήν βοήθεια κανενός σηκώθηκε ἀπό τήν κλίνη της, ζήτησε νά τήν ντύσουν, περπάτησε καί πῆγε γιά νά προσκυνήση τήν ἁγία εἰκόνα. Ἔτσι, ἡ Θεοτόκος τῶν Ἰβήρων ἀπό τήν πρώτη στιγμή τῆς ἀφίξεώς της στήν Μόσχα ἄρχισε νά θαυματουργῆ.

Ἡ ἑλληνική Μονή τοῦ Ἁγίου Νικολάου στή Μόσχα, τό ἀθωνικό Μετόχι στήν καρδιά τῆς Μόσχας

 


Γιά τήν ἱστορία τοῦ ἀντιγράφου τῆς εἰκόνας στήν Ρωσσία ὑπάρχουν δύο ἐκδοχές. Σύμφωνα μέ τήν πρώτη, ἡ εἰκόνα ἐναποτέθηκε ἀρχικά στήν Ἑλληνική Μονή τοῦ ἁγίου Νικολάου στήν Μόσχα, πού ἦταν Ἀθωνικό Μετόχι παραχωρηθέν ἀπό τόν τσάρο Ἰβάν Βασίλιεβιτς Δ’, τόν Τρομερό, γιά τίς ἀνάγκες τῶν διερχομένων ἀπό τήν Μόσχα Ἁγιορειτῶν μοναχῶν. Στήν συνέχεια ἡ εἰκόνα τοποθετήθηκε στήν Πύλης τῆς Ἀναστάσεως, στήν εἴσοδο τῆς Ἐρυθρᾶς Πλατείας, καί ἀργότερα, τό 1669, σέ παρεκκλήσιο πού κατασκευάστηκε ἐκεῖ. Τό ἔτος 1934, ὅταν καταστράφηκαν ἀπό τό καθεστώς ἡ Πύλη καί τό παρεκκλήσιο, μεταφέρθηκε στόν ναό τῆς Ἀναστάσεως στήν περιοχή Σοκόλνικυ τῆς Μόσχας. Ἀπό τήν εἰκόνα αὐτή προῆλθαν τά ἀντίγραφα τά ὁποῖα εἶχαν στήν κατοχή τους ἡ τσαρική οἰκογένεια καί ἄλλες οἰκογένειες εὐγενῶν.
Κατά τήν δεύτερη καί πιθανώτερη ἐκδοχή, τό Ἀθωνικό ἀντίγραφο ἀπό τήν Μονή τοῦ ἁγίου Νικολάου μεταφέρθηκε ἀπό τόν Νίκωνα (πού τό 1652 εἶχε γίνει Πατριάρχης Μόσχας) στό Κρεμλίνο, στό τσαρικό ἀνάκτορο, στό ἰδιαίτερο παρεκκλήσιο τῆς τσαρίνας Μαρίας Ἰλύνιτσνα Μιλοσλάβσκαγυα. Τοῦτο ἀναφέρεται στήν διήγηση τοῦ διακόνου Παύλου τοῦ Χαλεπίου πού ἐπισκέφθηκε, μαζί μέ τόν Πατριάρχη Ἀντιοχείας, τήν Μόσχα τό 1655-1656. Γιά τό ἀντίγραφο αὐτό κατασκευάσθηκε ἀργότερα μέ δαπάνες τοῦ Πατριάρχη Νίκωνα χρυσό κάλυμμα (πουκάμισο) τό ὁποῖο ἐκάλυπτε ὅλη τήν εἰκόνα, ἐκτός τῶν προσώπων καί τῶν χειρῶν. Σύμφωνα μέ χρονικό τῆς ἐποχής, τήν 15η Μαΐου 1654 ὁ Ἀλεξέϊ Μιχαήλοβιτς, κατά τόν πόλεμο ἐναντίον τῶν Πολωνῶν, μετά ἀπό προτροπή τῶν στρατιωτικῶν, ἔφερε μαζί του στό μέτωπο τῆς Βυάζμα τό ἀντίγραφο τῆς εἰκόνας καί ἔφθασε μέχρι τό Σμολένσκ. Μετά τόν πόλεμο ἡ εἰκόνα τῆς Πορταῒτισσας ἐπέστρεψε στό παρεκκλήσιο τῆς τσαρίνας στό Κρεμλίνο.

Ἡ Μονή Νοβοντέβιτσι στήν Μόσχα, ὅπου βρίσκεται τό πρῶτο ἀθωνικό ἀντίγραφο τῆς Πορταΐτισσας

 


Τό Ἀθωνικό ἀντίγραφο τῆς εἰκόνας κληρονόμησε ἡ θυγατέρα τοῦ Ἀλεξέϊ Μιχαήλοβιτς τσαρίνα Σοφία (1682-1689) ἡ ὁποία καί τό μετέφερε τό ἔτος 1689 στήν Μονή Νοβοντέβιτσι, ὅπου ἐγκλείσθηκε ἀπό τόν ἀδελφό της Μεγάλο Πέτρο. Τοῦτο ἐπιβεβαιώνεται καί ἀπό τόν κύριο κατάλογο τῆς περιουσίας τῆς Μονῆς στόν ὁποῖο ἀναφέρεται ὅτι ἡ εἰκόνα τῆς Θεοτόκου τῶν Ἰβήρων ἀνῆκε στήν Σοφία, ἡ ὁποία τήν 7η Ιουλίου 1704 ἔγινε μοναχή καί ἔλαβε τό ὄνομα Σουσάννα. Μετά τόν θάνατό της, ἡ εἰκόνα τοποθετήθηκε στό Καθολικό τῆς Μονῆς, στόν ναό τῆς Παναγίας τοῦ Σμολένσκ, στόν τοῖχο ἐπάνω ἀπό τόν τάφο της καί ἔκτοτε παρέμεινε στήν Μονή Νοβοντέβιτσι.
Σύμφωνα μέ ἄλλη παράδοση, ὁ ἰδιος ὁ τσάρος Ἀλεξέϊ Μιχαήλοβιτς, γιά λόγους πολιτικοθρησκευτικούς, ἐδώρησε τήν εἰκόνα στήν Μονή Νοβοντέβιτσι τῆς Μόσχας, στήν ὁποία εἶχε φροντίσει νά μεταφερθοῦν γηραιές μοναχές ἀπό τήν γυναικεία Μονή Κουτεΐνσκυ.

Μετά τήν μεταφορά τοῦ Ἀθωνικοῦ ἀντιγράφου τῆς εἰκόνας στό τσαρικό ἀνάκτορο, ὁ Πατριάρχης Νίκων παράγγειλε στήν Ἱ. Μονή τῶν Ἰβήρων τήν κατασκευή καί δεύτερου ἀντιγράφου τῆς εἰκόνας τῆς Πορταῒτισσας, τό ὁποῖο καί παρέλαβε τό ἔτος 1656. Κατά τόν Μητροπολίτη Μόσχας Μακάριο Μπουλγκάκωφ (1816-1882), τό ἀντίγραφο αὐτό ἔστειλε στόν Νίκωνα ὁ Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Παρθένιος Γ’ (1656-1657). Σύμφωνα μέ ὑπάρχουσα παράδοση, τό ἀντίγραφο αὐτό μεταφέρθηκε τό 1656 στό Βαλντάϊ στήν Μονή τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου, πού εἶχε ἱδρύσει ὁ Πατριάρχης Νίκων τό 1655 καί τήν εἶχε ὀνομάσει Μονή τῶν Ἰβήρων. Σ’ αὐτήν μετέφερε μοναχούς ἀπό τήν Λευκορωσσία. Τό δεύτερο αὐτό ἀντίγραφο ἐναποτέθηκε ἀργότερα στόν Καθεδρικό ναό τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου στό Κρεμλίνο καί τήν 19η Μαΐου 1669 τοποθετήθηκε σέ ειδικό προσκυνητάρι στήν Πύλη τῆς Ἀναστάσεως. Μέ τήν ἀνακατασκευή τῆς Πύλης τό ἔτος 1680, στό μεταξύ τῶν δύο ἀψίδων της μέρος κατασκευάστηκε ξύλινος ναΐσκος γιά τήν εἰκόνα τῆς Πορταῒτισσας. Ἐκεῖ τοποθετήθηκε τό δεύτερο Ἀθωνικό ἀντίγραφο τῆς εἰκόνας τῆς Παναγίας τῶν Ἰβήρων πού ἀπό ἐνωρίς ἔγινε ἀντικείμενο πολλῆς εὐλαβείας, λόγῳ τῶν πολλῶν θαυμάτων της. Στόν ἴδιο ναῒσκο ὑπῆρχε καί εἰκόνα τοῦ ἁγίου Νικολάου.

Ὁ ναός τῆς Ἀναστάσεως στό Σοκόλνικι τῆς Μόσχας, ὅπου βρίσκεται τό ἀντίγραφο τοῦ 1656


Τό 1722 μέ ἀπόφαση τῆς Συνόδου τῆς Ρωσσικῆς Ἐκκλησίας καταργήθηκαν ὅλα τά παρεκκλήσια τῆς Μόσχας, ὄχι ὅμως ἐκεῖνο τῆς Παναγίας τῶν Ἰβήρων πού, λόγῳ τῆς ἰδιαίτερης εὐλάβειας τοῦ λαοῦ πρός τήν θαυματουργή εἰκόνα, διατηρήθηκε καί κατέστη ἀπαραβίαστο. Τό 1735 ἡ εἰκόνα καλύφθηκε μέ ἀργυρό ἐπικάλυμμα καί τό ἴδιο ἔτος, σύμφωνα μέ χρονικό τῆς ἐποχῆς, διασώθηκε θαυματουργικά ἀπό τήν καταστροφική πυρκαϊά τῆς Μόσχας. Τό 1738 μεταφράσθηκε ἀπό τά ἑλληνικά στά ἐκκλησιαστικά σλαβωνικά ὁ Παρακλητικός Κανόνας στήν Θεοτόκο τήν Πορταΐτισσα τῶν Ἰβήρων.
Ἡ αὐτοκράτειρα Ἐλισαβέτα Πετρόβνα (1741-1761) δώρησε τό 1758 στήν εἰκόνα χρυσό κάλυμμα, ἔργο τοῦ ἐργαστηρίου τοῦ καλλιτέχνη Βασίλη Κούνκιν. Τό 1790, μέ τήν ἀρωγή καί εὐλογία τοῦ Μητροπολίτου Μόσχας Πλάτωνος Λέβσιν (1775-1812), κατασκευάσθηκε γιά τήν εἰκόνα πλούσια χρυςῆ θήκη μέ στέμμα, διακοσμημένο μέ μαργαριτάρια καί πολύτιμους λίθους, πού πλύθαιναν συνεχῶς ἀπό εὐσεβεῖς δωρεές.
Σύμφωνα μέ παλαιές περιγραφές, μπροστά ἀπό τήν εἰκόνα ἔκαιαν χρυσές καί ἀργυρές κανδύλες, ἐνῶ ἐτελοῦντο συνεχῶς Παρακλήσεις. Στό παρεκκλήσιο ἐτηροῦντο χειρόγραφα βιβλία στά ὁποῖα κατέγραφαν τά θαύματα τά ὁποῖα ἐγίνοντο μέ τήν μεσιτεία τῆς Πορταῒτισσας. Ὑπῆρχε δέ ἡ συνήθεια ὅταν οἱ τσάροι καί οἱ τσαρίνες τῆς Ρωσσίας ἔφθαναν στήν Μόσχα, πρίν ἀκόμη εἰσέλθουν στό Κρεμλίνο, νά ἐπισκέπτονται τό παρεκκλήσιο τῆς Παναγίας τῆς Ἰβηρίτισσας γιά νά προσκυνήσουν τήν ἁγία εἰκόνα. Σ’ αὐτό, σύμφωνα μέ ἀπογραφή τοῦ ἔτους 1748, ὑπῆρχε καί ἄλλο ἀντίγραφο τῆς εἰκόνας (ὄχι Ἀθωνικό), οὕτως ὥστε ὅταν ἡ θαυματουργή εἰκόνα μεταφερόταν, σέ ειδικές περιπτώσεις, σέ ναούς ἤ οἰκίες τῆς Μόσχας γιά θεραπεῖες ἤ ὡς εὐλογία, νά ὑπάρχη στό παρεκκλήσιο εἰκόνα τῆς Ἰβηρίτισσας.
Τό 1791, κατόπιν ἐντολῆς τῆς αὐτοκράτειρας Αἰκατερίνης Β’ τῆς Μεγάλης (1762-1796), οἰκοδομήθηκε γιά τήν εἰκόνα πέτρινο παρεκκλήσιο, ἐνῶ ἀργότερα ὁ τσάρος Ἀλέξανδρος Α’ (1801-1825) μερίμνησε γιά τήν διακόσμησή του.
Τό 1812, ὅταν ὁ Ναπολέων ἐπλησίαζε τήν Μόσχα, ἡ εἰκόνα τοῦ παρεκκλησίου τῆς Παναγίας τῶν Ἰβήρων, μαζί μέ τίς θαυματουργές εἰκόνες τῆς Παναγίας τοῦ Βλαντίμιρ (ἀπό τόν Καθεδρικό ναό τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου στό Κρεμλίνο) καί τῆς Παναγίας τοῦ Σμολένσκ (ἀπό τό Καθολικό τῆς Μονῆς Νοβοντέβιτσι), δηλαδή οἱ πιό εὐλαβούμενες εἰκόνες τῆς Μόσχας, μεταφέρθηκαν μεσάνυχτα ἀπό τόν Βοηθό Ἐπίσκοπο τῆς Μητροπόλεως Μόσχας Αὐγουστῖνο πρῶτα στό Βλαντίμιρ καί κατόπιν στό Μούρομ, ὅπου παρέμειναν ἀπό τήν 2α ἕως τήν 27η Σεπτεμβρίου. Μετά τήν ἀποχώρηση τῶν στρατευμάτων τοῦ Ναπολέοντα καί τήν ἐξομάλυνση τῆς καταστάσεως, ἡ εἰκόνα τῆς Παναγίας τῶν Ἰβήρων μετεφέρθη τήν 10η Νοεμβρίου 1812 στήν Μόσχα καί τοποθετήθηκε μέ λιτανεία στήν θέση της, στό παρεκκλήσιό της στήν Πύλη τῆς Ἀναστάσεως.
Δέν ἀναφέρεται πουθενά τί συνέβη τότε μέ τό πρῶτο Ἀθωνικό ἀντίγραφο πού ὑπῆρχε στόν τάφο τῆς τσαρίνας Σοφίας στήν Μονή Νοβοντέβιτσι. Ἴσως τότε ἡ εἰκόνα τοῦ Παρεκκλησίου τῆς Πορταῒτισσας νά ἐθεωρεῖτο πιό σημαντική, ἐπειδή ἦταν πολύ δημοφιλής και περισσότερο γνωστή. Πολύ πιθανόν ὅμως νά φυλάχθηκε μαζί μέ τά πολυτιμα ἀντικείμενα τῆς Μονῆς.
Τό 1929 ἡ σοβιετική κυβέρνηση ἀπαγόρευσε τήν λειτουργία τοῦ παρεκκλησίου τῆς Παναγίας τῶν Ἰβήρων, τό ὁποῖο κατεδαφίσθηκε τό 1934 μαζί μέ τήν Πύλη τῆς Ἀναστάσεως. Ἔκτοτε, ἡ κατάληξη τοῦ δεύτερου Ἀθωνικοῦ ἀντιγράφου τῆς εἰκόνας εἶναι ἀβέβαιη. Κατά πάσαν πιθανότητα, ἡ εἰκόνα τῆς Πορταῒτισσας πού βρίσκεται σήμερα στόν ναό τῆς Ἀναστάσεως στήν περιοχή Σοκόλνικυ τῆς Μόσχας, θεωρούμενο μέχρι πρό τινος ὡς τό πρῶτο ἀντίγραφο τῆς εἰκόνας, εἶναι τό δεύτερο ἀντίγραφο πού παράγγειλε ὁ Πατριάρχης Νίκων τό 1656 καί εἶχε τοποθετηθῆ στό παρεκκλήσιο τῆς Πύλης τῆς Ἀναστάσεως.
Μέ βάση τά δύο Ἀθωνικά ἀντίγραφα τῆς Πορταῒτισσας ἔγιναν πολλές εἰκόνες, μερικές ἀπό τίς ὁποῖες θεωροῦνται θαυματουργές. Μεταξύ αὐτῶν, σπουδαιότερο εἶναι ἐκεῖνο τοῦ Νίζνι-Νόβγκοροντ πού ἱστόρησε ὁ περίφημος Ρῶσσος ἁγιογράφος Σίμων Οὐσακώφ τό 1672. Στό Κισινιώφ τῆς Μολδαβίας ὑπάρχει, ἐπίσης, καί ἄλλο Ἀθωνικό ἀντίγραφο πού ἱστορήθηκε τό 1852 ἀπό τούς ἁγιορεῖτες ἱεροδιακόνους Γεννάδιο καί Γρηγόριο
Τό πρῶτο Ἀθωνικό ἀντίγραφο τῆς Παναγίας τῶν Ἰβήρων (τοῦ 1648) βρίσκεται στήν Μονή Νοβοντέβιτσι τῆς Μόσχας, στό Μουσεῖο τῆς ὁποίας καί ἐκτίθεται ἀπό τό 1972. Ἡ εἰκόνα φέρει στήν κορυφή καί μεταξύ δύο ἀγγέλων τήν ἐπιγραφή «Ἡ Πορταΐτισσα τῶν Ἰβήρων», ἀριστερά τῆς Θεοτόκου τήν ἔνδειξη «Ἡ Ἐλεοῦσα» καί στό κάτω μέρος ἐπιγραφή μέ τό ὄνομα τοῦ ἁγιογράφου Ἰαμβλίχου καί τήν ἡμερομηνία «ζρνς’» (7156 -ἀπό κτίσεως κόσμου) καί ἄλλη μέ τό ὄνομα τοῦ «ἱερομονάχου Παχωμίου Ἀρχιμανδρίτου τῶν Ἰβήρων» καί τήν ἡμερομηνία «αχμη’» (1648). Ἡ εἰκόνα εἶναι ἀκριβές ἀντίγραφο τῆς εἰκόνας τῆς Πορταῒτισσας ὅσον ἀφορᾶ στό σχῆμα, στίς διαστάσεις, στήν μορφή, καθώς καί στά πρόσωπα τῆς Θεοτόκου καί τοῦ Χριστοῦ. Εἶναι δέ πιθανόν ὁ Ἰάμβλιχος, ἐπειδή ἡ εἰκόνα ἦταν καλυμμένη μέ τό ἀργυρόχρυσο Ἰβηρικό πουκάμισο (τῶν ἀρχῶν τοῦ 15ου αἰῶνα), νά ἀντέγραψε τά πρόσωπα, νά ζωγράφισε τά ἐνδύματα καί τό μαφόριο (πέπλο) τῆς Θεοτόκου σύμφωνα μέ τήν ἐπικρατοῦσα Ὀρθόδοξη παράδοση, ἑνῶ τά φωτοστέφανα καί τό πλαίσιο μέ δική του ἐλεύθερη σύνθεση ἤ κατ’ ἀπομίμηση τῆς διακοσμήσεως τοῦ καλύμματος τῆς εἰκόνας.
Ἐπειδή τόσο στήν εἰκόνα ὅσο καί στίς δύο ἐπιστολές τοῦ Παχωμίου τοῦ 1648 μνημονεύεται τό γένος τοῦ Ἰαμβλίχου, «τοῦ κυρ Ρωμανοῦ», κάτι πού δέν συμβαίνει γιά τούς ἄλλους ἀναφερόμενους μοναχούς, τοῦτο θά πρέπει νά ἀποτελῆ ἔνδειξη ὅτι τέθηκε σκοπίμως γιά νά δείξη ὅτι ὑπῆρχε στενή συγγενική σχέση αὐτοῦ μέ τήν ἄρχουσα στήν Ρωσσία δυναστεία τῶν Ρωμάνωφ. Τήν ἄποψη αὐτή υἱοθετούν καί οἱ Ρῶσσοι μελετητές, ἀναφερόμενοι σ’ αὐτόν ὡς Ἰάμβλιχο Ρωμάνωφ, κάτι ἄλλωστε πού βεβαιώνεται καί ἀπό τήν ὑπάρχουσα στήν εἰκόνα σχετική ἐπιγραφή τοῦ ἴδιου τοῦ ἁγιογράφου: «Ἰάμβλιχος γράψαιτο τήνδε (εἰκόνα), σύνγονος τοῦ Ρωμανοῦ ὤν, (εἰς) τά Ἰβήρων κελλία – ἔτους ζρνς΄».
Θά πρέπει νά σημειωθῆ, πάντως, ὅτι τά δύο ἀντίγραφα, πού ἐστάλησαν στήν Ρωσσία τό 1648 καί τό 1656, παρουσιάζουν μεγάλη ὁμοιότητα˙ καί στά δύο τό πρόσωπο τοῦ Χριστοῦ εἶναι στραμμένο πρός τήν Θεοτόκο, ἐνῶ στό πρωτότυπο εἶναι λίγο στραμμένο πρός τά ἐμπρός. Τοῦτο πιθανόν νά σημαίνη ὅτι καί τά δύο παλαιά ἀντίγραφα, παρά τίς ἐπί μέρους διαφορές τους, εἶναι ἱστορημένα ἀπό τόν ἴδιο ἁγιογράφο ἤ εἶχαν ὡς πρότυπο ἀντίγραφο τοῦ πρωτότυπου τῆς εἰκόνας τῆς Πορταῒτισσας.

Ἡ νέα Πύλη τῆς ἀναστάσεως στή Μόσχα μέ τό παρεκκλήσιο τῆς Παναγίας τῶν Ἰβήρων στό  μέσον

 

Μετά τήν ἀνέγερση τοῦ παρεκκλησίου τῆς Παναγίας τῶν Ἰβήρων στήν οἰκοδομηθεῖσα ἐκ νέου Πύλη τῆς Ἀναστάσεως (1994) στήν Ἐρυθρά Πλατεία τῆς Μόσχας, ὁ Πατριάρχης Μόσχας Ἀλέξιος Β’, ἐπειδή δέν εἶχε ἀκόμη τότε ταυτισθῆ ἡ εἰκόνα πού βρίσκεται στήν Μονή Νοβοντέβιτσι μέ τό πρῶτο Ἀθωνικό ἀντίγραφο τῆς Πορταῒτισσας, κάτι πού ἔγινε μετά τόν νεώτερο καθαρισμό της, παράγγειλε στόν τότε ἡγούμενο τῆς Μονῆς τῶν Ἰβήρων Ἀρχιμανδρίτη π. Βασίλειο (Γοντικάκη) τήν κατασκευή νέου ἀντιγράφου τῆς εἰκόνας γιά τό παρεκκλήσιο αὐτό. Τό νέο θαυμάσιο ἀντίγραφο τῆς θαυματουργῆς εἰκόνας, ἀποκαλούμενο «νεο-Ἰβηρίτισσα», ἔργο τοῦ ἁγιογράφου ἱερομονάχου Λουκᾶ Ξενοφωντινοῦ, δωρήθηκε ἀπό τήν Ἱερά Μονή τῶν Ἰβήρων στήν Ρωσσική Ἐκκλησία. Εἶχα τήν εὐλογία νά μοῦ δείξη ὁ π. Λουκᾶς καί νά προσκυνήσω τό ἀντίγραφο αὐτό κατά τήν ἐπίσκεψή μου στήν Μονή Ξενοφῶντος, λίγες ἡμέρες πρίν μεταφερθῆ στήν Μόσχα.
Τήν 25η Ὀκτωβρίου 1995 τό ἀντίγραφο τῆς Πορταῒτισσας μεταφέρθηκε μέ ἑλληνικό στρατιωτικό ἀεροσκάφος στήν Μόσχα, μέ τήν συνοδεία 12 Ἰβηριτῶν μοναχῶν, ἔχοντας ἐπί κεφαλῆς τόν ἡγούμενό της π. Βασίλειο. Στό ἀεροδρόμιο ὑποδέχθηκαν τήν εἰκόνα ὁ Πατριάρχης Μόσχας, Ἀρχιερεῖς, κληρικοί καί πλῆθος πιστῶν, παρουσίᾳ τιμητικοῦ στρατιωτικοῦ ἀγήματος. Ἀπό ἐκεῖ μεταφέρθηκε στόν Πατριαρχικό ναό τῶν Θεοφανείων, ὅπου ἐψἀλει ὁ Παρακλητικός Κανόνας καί ὁ Ἀκάθιστος Ὕμνος. Τήν ἑπομένη ἡμέρα, 26η Ὀκτωβρίου (13η Ὀκτωβρίου μέ τό παλαιό ἡμερολόγιο) –ἴδια ἡμερομηνία κατά τήν ὁποίαν ἔφθασε στήν Μόσχα τό πρῶτο ἀντίγραφο τῆς εἰκόνας τῆς Πορταῒτισσας τό 1648-- διά τῆς ὁδοῦ Νικόλσκυ (ὅπου βρισκόταν ἡ Μονή τοῦ ἁγίου Νικολάου, Μετόχι τῆς Μονῆς τῶν Ἰβήρων) μέ λιτανεία μεταφέρθηκε στόν νεοανεγερθέντα ναό τῆς Παναγίας τοῦ Καζάν, στήν Ἐρυθρά Πλατεία, στόν ὁποῖον τελέσθηκε Πατριαρχική Θεία Λειτουργία. Κατόπιν ἡ εἰκόνα μεταφέρθηκε πανηγυρικά καί ἐναποτέθηκε στό παρεκκλήσιο τῆς Παναγίας τῶν Ἰβήρων στήν Πύλη τῆς Ἀναστάσεως, παρουσίᾳ τῶν πολιτικῶν ἀρχῶν (Δημάρχου Μόσχας, κ.ἄ.) καί πλήθους κόσμου.
Τό παρεκκλήσιο παραμένει ἀνοικτό καθ᾿ ὅλη τήν διάρκεια τῆς ἡμέρας καί πλῆθος Ρώσσων πιστῶν προσέρχονται συνεχῶς γιά νά προσκυνήσουν καἰ νά προσευχηθοῦν μπροστά στήν ἅγία εἰκόνα τῆς Πορταῒτισσας.
Ἡ εἰκόνα τῆς Θεοτόκου τῶν Ἰβήρων ἑορτάζεται ἀπό τήν Ρωσσική Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία τρείς φορές τόν χρόνο: τήν 12η Φεβρουαρίου (ἡμέρα πού σύμφωνα μέ τήν παράδοση ἡ εἰκόνα ἔφθασε στἠν Μονή Ἰβήρων), τήν Τρίτη τῆς ἑβδομάδος τῆς Διακαινησίμου (ἡμέρα κατά τήν ὁποία ἑορτάζεται εἰς τό Ἅγιον Ὄρος) καί τήν 13η Ὀκτωβρίου (ἡμέρα κατά τήν ὁποία ἔφθασε στήν Μόσχα τό πρῶτο ἀντίγραφο τῆς εἰκόνας).


1.  Πρίγκηπα.
2.  365.
3.  15η Ἰουνίου 1648.

* * *

Πηγές

1) «Слава Пресвятыя Владычицы нашея Богородицы и Присно-девы Марии, открывшаяся въ явленияхъ чудотворныхъ ея иконъ въ России» (Η Δόξα της Υπεραγίας Κυρίας ημών Θεοτόκου και Αειπαρθένου Μαρίας, αποκαλυφθείσα σε θαυμαστά περιστατικά των εικόνων της στην Ρωσσία), (Μόσχα, έκδ. 2α, 1853).
2) Αρχιμ. Σεργίου: «Η Αγία και Θαυματουργός Εικόνα της Θεοτόκου των Ιβήρων» (Iverskaya svyataya i chudotvornaya ikona Bogomateri)(Mόσχα, 1879).
3) Μητροπολίτου Μακαρίου (Bulgakov): «Ιστορία της Ρωσσικής Εκκλησίας» (Istoriya Russkoi tserkvi), τόμος 12.
4) Okorokov, V.: «Οδηγός της Μόσχας» (Putevoditel po Moskve), μέρος 2ο.
5) Μοναχού Μάξιμου Ν. Ιβηρίτου: Ιστορικά σημειώματα. Περί του εις Μόσχαν μεταφερθέντος νέου Αντιγράφου της θαυματουργού εικόνος της Παναγίας της Πορταϊτίσσης, κατά ημερομηνία 13/26 Οκτωβρίου 1995 («Πρωτάτον», περ. Β’, αριθ. 62 – Νοέμβριος-Δεκέμβριος 1996).

 

 

Ἀνδρέας Στ. Χελιώτης, Δρ. Θ.