Το Τριώδιον. Η περίοδος της χαρμολύπης.

 

 

 

Η περίοδος της χαρμολύπης

 

 

Η Α' Κυριακή των Νηστειών αφιερώνεται στην ανάμνηση της αναστηλώσεως των αγίων και σεπτών εικόνων. Πρόκειται για το θρίαμβο της εκκλησιαστικής εικόνας, η οποία κακοποιήθηκε επί εκατό και πλέον χρόνια, σε μια διαμάχη εξοντωτική μεταξύ του Κράτους και της Εκκλησίας.
Η Εικονομαχία, ωs πραγματικότητα ιστορικά, έφερε στη δίνη της αδιαλλαξίας και του πάθους αυτοκράτορες με άριστη στρατιωτική παρουσία και γι' αυτό ονομαστούς και σεβαστούς, όπως τον γενάρχη των Ισαύρων Λέοντα τον Γ και Κωνσταντίνο τον Ε', και αμαύρωσε το μεγαλείο και τα επιτεύγματά του σ' όλους τους τομείς της πολιτικής και πολιτιστικής τους δράσεως.

 


Αποτέλεσε την περιφρόνηση και την καταστροφή ενός παθολογικού ευσεβισμού ¬pietismus-, μιας ηθικολογίας ανεικόνιστης και μιας συντηρητικότητας a priori, ανερμάτιστης και παραδοσιακά αμαρτωλής. Η ορθόδοξη εικόνα για τους εικονόφοβους είναι απαράδεκτη και απορριπτέα, επειδή υπενθύμιζε τη «μέθεξη», αλλά και την «ουσία» μιας εσωτερικής ζωής. Γι' αυτούς υπάρχει η τάση αντικαταστάσεως, από τις ουσιαστικής παραδόσεως τις εικόνας, με μια τυφλή και γυμνή τυπολατρία.

 

 


Για την Εκκλησία, η καταστροφική αυτή μανία αποτέλεσε μία νίκη θριαμβευτική. Πριν από την εικονοφοβία οι ορθόδοξοι δεν είχαν σαφή συνείδηση για τη σπουδαιότητα, άλλα και για τη χρήση της θρησκευτικής εικόνας. Όμως η συμπεριφορά των διωκτών και η καρτερία των Ομολογητών της 'Ορθοδοξίας θα υπογραμμίσουν μια για πάντα τί σημασία της εικόνας.
Μέσα στη φωτιά του αγώνα, η Εκκλησία βρήκε άξια λόγια και δογματικές ιδέες, για να εκφράσει τον πλούτο και το βάθος της διδασκαλίας της. Η ομολογία της επισφραγίστηκε από το αίμα των Μαρτύρων και των Ομολογητών και μόρφωσε ανεκτίμητο θησαυρό, του όποιου είμαστε κληρονόμοι και που στην εποχή μας έχει ιδιαίτερη επικαιρότητα.

Ο θρίαμβος της θρησκευτικής εικόνας κατέδειξε το θεολογικό της περιεχόμενο, αλλά και τη στενή σχέση μεταξύ αιτία και των πιστών. Έτσι, εικόνα μπορεί να χαρακτηριστεί σαν εκφραστή θεολογικού βάθους και τρόπου μεσολαβητικός μεταξύ προσευχόμενου και πρωτοτύπου. Εξάλλου, «οι εικόναες, κατά την άποψη του  Μεγάλου Βασιλείου, είναι το βιβλίο των αγραμμάτων».
Η Β' Κυριακή των Νηστειών μας υπενθυμίζει τους αγώνες του αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης Γρηγορίου του Παλαμά, ο οποίος, εν Συνόδῳ, καταδίκασε τις αριστοτελικές σκέψειs των δυτικών μοναχών Βαρλαάμ και Ακινδύνου, οι όποιοι μόναζαν στην Καλαβρία της 'Ιταλίας, Έλληνες την καταγωγή, και πολέμησαν το κίνημα των Ησυχαστών του Αγίου "Όρους.

 


Αρχικά, η πολεμική τους άρχισε στη Πανδιδακτήριο της Κωνσταντινουπόλεως, Όπου και δίδασκαν φιλοσοφία, αλλά η διδασκαλία τους θεωρήθηκε αιρετική, σκανδάλισαν τους φοιτητές και τους συνάδελφους τους, και ο Καντακουζηνός, διευθυντής του Πανδιδακτηρίου, αναγκάστηκε να αποπέμψει τους δύο μοναχούς, οι όποιοι εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη, για να παρακολουθούν τις «κινήσεις» των αγιορειτών μοναχών. Εδώ, έγραφαν και κήρυτταν εναντίον των ομφαλοσκόπων μοναχών του 'Ησυχασμού, και ο Μητροπολίτης Γρηγόριος ο Παλαμάς, ο οποίος παλαιά υπήρξε αδελφός της μονής Βατοπαιδίου, πολέμησε τις κακόβουλες επιθέσεις των ιταλών μοναχών. Πάντως, οι Δυτικοί αριστοτελίζουν, οι δε Ανατολικοί πλατωνίζουν, και αυτό οδηγεί τη σκέψη των Δυτικών σε πρακτικούς δρόμους. Δικαιολογημένα, ο υμνογράφος του Κοντακίου της εορτής τον χαρακτηρίζει ως «Τό τῆς σοφίας ἱερόν καί θεῖον όργανον, θεολογίας την λαμπράν συμφώνως σάλπιγγα…».

 


Την Τρίτη Κυριακή των Νηστειών εορτάζεται η προσκύνηση του Τιμίου Σταυρού. Χαρακτηρίζεται, μάλιστα, ως Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως. Ο Σταυρός, το ξύλο της ατιμώσεως και του ευτελισμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, γίνεται το σύμβολο της Νίκης και όχι του θανάτου. Ο Χριστός νίκησε το θάνατο διά του θανάτου. Είναι η έκφραση της ζωής, μέσα από την πορεία των παθημάτων, των πόνων, των πτώσεων και των θλίψεων.

 

 


Όμως, ο άνθρωπος από τη φύση του είναι θεοτρεπής. Βρίσκει την ελπίδα, μέσα από τον ίδιο το Σταυρό, γιατί ακριβώς δεν είναι το τέρμα και το τέλμα των προσπαθειών του, αλλά η ελπίδα για νέους αγώνες και προσπάθειες, αφού αντιφέγγει το φως της Αναστάσεως και του θριάμβου της Εκκλησίας. Γίνεται το σημείο της πραγματικής χαράς, αποβαίνει ράβδος δυνάμεως, Όπλο ειρήνης στο φόβο και τον τρόμο. Με το Σταυρό διαλύθηκε η φθορά, άνθισε η αφθαρσία, θεώθηκαν οι άνθρωποι, αλλά για πάντα καταβλήθηκε η δύναμη του Διαβόλου.

 


Ο Σταυρός εκφράζει το μυστήριο του κέντρου. Είναι διάχυση, εκπόρευση και επίσης συνάθροιση και άνακεφαλαίωση. Είναι το μοναδικό απ' όλα τα σύμβολα. Έχει ολοκληρωτική σημασία και είναι το πλέον καθολικό από τα κοσμικά σχήματα, ενώ όλοι οι πολιτισμοί του παραχώρησαν ιδιαίτερη θέση. Αποτελεί το βασικό στοιχείο του σχήματος των εικόνων του κόσμου και ιδιαίτερα του ιερού χώρου.
Είναι ακόμη σύμβολο του χώρου και του χρόνου και αποκτά μια προνομιούχο ιδιοκτησία, η οποία επιτρέπει να εκφράσει το μυστήριο του έμψυχου κόσμου. 'Υπερτονίζεται, όμως, μια πραγματική υπέρθεση, η οποία έχει αναφορά στον κοσμικό ναό και εκφράζεται με την Εκκλησία.
Ο Σταυρός του Χριστού δεν είναι ούτε πανθεϊστικής τάξεως και σημασίας ούτε μόνο μιας τάξεως φυσικής. Η ύπαρξή του, μέσα στον κόσμο, είναι έργο της παγκόσμιας δημιουργικής αγάπης του Ιησού. Τα αισθητά σύμβολα αποτελούν τη δίοδο μεταφοράς του ανθρώπου και ανοίγουν τα πνευματικά του μάτια στις μεταφυσικές πραγματικότητες.
Σταυρέ, που φύτρωσες στη γη, φέρει τον καρπό σου στον ουρανό. Με το όνομά σου αγκαλιάζεις τον κόσμο, το σύμπαν. Χαίρε εσύ Σταυρέ, που συγκρατεί τον κύκλο του κόσμου. Χαίρε Σταυρέ, που μπόρεσες να δώσεις, με τη μορφή σου, την έννοια του βάθους. Είσαι ο πόλος και η ακίνητη μηχανή ενός κόσμου «ἐν κινήσει». Παραμένεις σταθερός, ενώ ο κόσμος περιστρέφεται.
Ο υμνογράφος της εορτής, έμπλεως χαράς, γιατί βιώνει πρώτος το βάθος της σημασίας του Σταυρού, συνιστά, με τρόπο διαχρονικό, και προσκαλεί όλους σ' αυτή την προσέγγιση, όχι με πόνο και θλίψη, γιατί αυτά. τα συναισθήματα δεν ταιριάζουν στους πιστούς, αλλά με πλησμονή ευφρόσυνης και χαράς.


Δεῦτε πιστοί, τό ζωοποιόν ξῦλον προσκυνήiσωμεν ...
'Εν φωναῖς ἀλαλάξωμεν, ἐν ὡδαῖς μεγαλύνωμεν,
Τόν Σταυρόν τόν τίμιον ἁσπαζόμενοι ...
Εὐφραίνου, ἀγάλλου ἡ 'Εκκλησία τοῦ Θεοῦ,
Τό τρισόλβιον ξύλο προσκυνοῦσα σήμερον
Τοῦ παναγίου Σταυροῦ Χριστοῦ ...


Η Κυριακή που ἀκολουθεῖ, Τετάρτη των Νηστειών, τιμά ιδιαίτερα ένα μεγάλο άγιο της 'Εκκλησίας μας. Πρόκειται για το Σιναΐτη άγιο Ιωάννη τns «Κλίμακος». Το συναξάρι του μάλιστα αναφέρει: «τεσσαράκοντα ἔτη διαπεράvαs ἐν διαικαεῖ θείῳ ἔρωτι, καί πυρί θείας ἀγάπηs ἀεί πvρπολούμεvοs ... Ὁ δέ δρόμος αὐτοῦ προσευχή ἦν ἀένναος καί πρός Θεόν ἔρως ἀνείκαστος». Ο λόγος, που η προσωπικότητα του αγίου στην περίοδο τηs Σαρακοστής, είναι η προβολή της αντοχής του στο θέμα της νηστείας, αλλά και η συνήθεια των μοναστηριών να διαβάζουν το περιεχόμενο της «Κλίμακος».

 


Το περιεχόμενο της «Κλίμακος» αποδεικνύει ότι ο «Άγιος υπήρξε ο θεωρητικός της πράξεως και ο πρακτικός του θεωρητικού πνευματικού βίου». Π.Β. Πάσχου, Ὁ Γλυκασμός τῶv Ἀγγέλων, Α.Δ. 1983, σελ. 140. Ο ηγούμενος της Μονής Σινά, Ιωάννης, σχεδόν, διέταξε τον άγιο να καταγράψει τις μυστικές του βιωματικές εμπειρίες και εκείνος πήρε την ανηφοριά του δρόμου του θεοβάδιστου, στη θείο και άδυτο γνόφο, σε μια κίνηση ομοιότροπη εκείνης του Μωυσή, ώστε να έχει μεγαλύτερη θέα του αθέατου και να δεχτεί το φωτισμό, υποβοηθούμενος από τα σκαλοπάτια της ουράνιας κλίμακας.

Μέσα απ' αυτή τη νοερή και υπέρκοσμια κλίμακα, κατέγραψε τη δική του κλίμακα των αρετών, δεχόμενος το θείο έκπαγλο φωτισμό και μας παρέδωσε τις νέες θεοχάρακτες πλάκες, με τις οποίες, με τρόπο κλιμακωτό και ανάντη, μπορούμε να ανεβούμε την κλίμακα του Ιακώβ, στην κορυφή της οποίας δεσπόζει ο Παντοκράτορας και Χρονοκράτορας Θεός.
Ένα μικρό απόσπασμα της «Κλίμακας» είναι χαρακτηριστικό της θαβώριας σκέψεώς του: «Ἡ ἥμερn καί ἴσια ψυχή ἔχει σύντροφο τήν ταπείvωσιν, μά ἡ πoνηρή εἶναι σκλάβα τῆς ὑπερηφάνειας. Ἡ ἥμερη ψυχή γεμώνει ἁγίαν γνῶσιν, μά ἡ αὐστηρή καί σκληρά τυφλώνεται ἀπό σκότος καί ἀγνωσίαν».
Η Ε' Κυριακή κλείνει τον κύκλο της Σαρακοστής με την προβολή της αγίας Μαρίας της Αιγυπτίαs, ο βίος και η πολιτεία της οποίας μπορούν να αποτελέσουν μυθιστοριιματική καταγραφή και εξιστόρηση. Η πρώτη της ομορφιά, αυτό το δέλεαρ της αμαρτίας, την οδήγησε στην αμαρτωλή βιωτή, προσφέροντας την ομορφιά του πλάστη της, απερίσκεπτα, στο βούρκο των απολαύσεων. "Έγινε, κοντολογίς, σκεύος ηδονής και προσφοράς αμαρτωλής.

 

 


Η εορτή της Υψώσεως του τιμίου Σταυρού και το αδύνατο της εισόδου στο ναό της Αναστάσεως των Ιεροσολύμων είναι η αιτία της μεταμέλειάς της. 'Έτσι, «τῆς ἁμαρτίας τήν ἀχλύν ἐκφυγοῦσα, τῆς μετανοίας τῷ φωτί αὐγασθεῖσα, τήν σήν καρδίαν, ἔνδοξε προσῆξας τῷ Χριστῷ, τούτου τήν πανάμωμον καί ἁγίαν μητέρα, πρέσβυν συμπαθέστατον, προσενέγκασα· ὅθεν, καί τῶν πταισμάτων εὗρες ἀποχή, καί σύν ἀγγέλοι ἀεί ἐπαγγέλλεσαι».
Η γυναίκα της αμαρτίας γίνεται φιλόθεος και φιλόχριστος. Η ψυχή της προσφέρεται ολοκληρωτικά στη Νυμφίο της, κατενύγη στο πνεύμα, πληγώθηκε για τον πρότερο βίο της και δάκρυσε δάκρυα μετανοίας και παρακλήσεων. Πέρασε τον Ιορδάνη ποταμό και χάθηκε στην ερημιά, «ὡς στρουθίον μονάζον ἐπί δώματος». Σαράντα επτά συναπτά έτη μοναχή και μόνη προσπάθησε να πλύνει το κακό που η ομορφιά της προξένησε σε όσους των πλησίασαν. Στο τέλος της σκληρής, αλλά αγγελοτόκου ερήμου, προαισθανόμενη τω τέλος της θέλησε να κοινωνήσει των αχράντων Μυστηρίων και να καταξιωθεί της μεγάλης τιμής να γίνει σύναιμη και σύσσωμη με το Χριστό, που τόσο Τον πλήγωσε.

 


Με θεϊκή παρεμβολή συναντάται με των ερημίτη αββά Ζωσιμά και του αποκαλύπτει την επιθυμία της να την κοινωνήσει. Ο αββάς των κοινώνησε τον ερχόμενο χρόνο και συγκεκριμένα τη Μεγάλη Πέμπτη. Θεία παρακινήσει, ο αββάς Ζωσιμάς, μετά από ένα χρόνο, τη βρήκε νεκρή και πλάι της πλάκα με τις λέξεις: «Ἀββᾶ Ζωσιμᾶ, θάψον ὧδε τό σῶμα τῆς ἀθλίας Μαρίας. Ἀπέθανον τήν αὐτήν ἡμέραν καθ’ ἥν ἐκοινώνησα τῶν Ἀχράντων Μυστηρίων. Εὔχου ὑπέρ ἐμοῦ».
Η Ε' Κυριακή τερματίζει το Σαρακονθήμερο, ενώ ο της πνευματικής πλησμονής, έξω από κάθε αδολεσχία ράθυμης ζωής, κορυφώνεται. Η προβολή του παραδείγματος της αγίας έχει ύψιστη σημασία και οι Πατέρες της Εκκλησίας θέλησαν να υπερτονίσουν την απεριόριστη φιλανθρωπία του Θεού, ο οποίος δέχεται τα παιδιά Του, όσο βάρος αν σηκώνουν απ' την αμαρτωλή τους πορεία. Η Μετάνοια ανοίγει τις θύρες του Παραδείσου, αλλά και την αγκαλιά του Η Κυριακή των Βαΐων είναι το προανάκρουσμα της χαρμολύπης. Ο Χριστός καθήμενος «ἐπί πώλου ὄνου», απλά αλλά θριαμβικά έμπαινε στήν Πόλη των Πατέρων των 'Εβραίων, ενώ τα πλήθη τον επευφημούσαν με το «Ὠσαννά τῷ Υἱῷ Δαβίδ· εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου, ὁ βασιλεύς τοῦ Ἰσραήλ». Χαρά και αγαλλίαση, επευφημίες και ζητωκραυγές ἀπό μεγάλους και μικρούς, για να πληρωθεί και η προφητεία τού Προφητική Ζαχαρίου: «Χαῖρε Σφόδρα, θυγάτερ Σιών· Ἰδού ὁ Βασιλεύς σου ἔρχεταί σοι πραΰς καί ἐπιβεβηκώς ἐπί ὑποζύγιον καί πῶλον νέον, υἱόν ὑποζυγίου».

 


Η Κυριακή των Βαΐων αποτελεί το μεταίχμιο ανάμεσα στη Μεγάλη Σαρακοστή και τη Μεγάλη 'Εβδομάδα. Γιατί, όμως, η εβδομάδα των Παθών χαρακτηρίζεται ως «Μεγάλη»; Θεωρούμε ότι την καλύτερη απάντηση δίνει ο ιερός Χρυσόστομοs: «Μεγάλην Ἑβδομάσα καλοῦμεν αὐτήν, οὐκ ἐπειδή μεῖχον ἔχουσι μῆκος τῶν ἄλλων ἁπαςῶν αἱ ταύτης ἡμέραι, οὐδέ ἐπειδή πλείους τον ἀριθμόν, ἀλλ’ ἐπειδή μεγάλα ἡμῖν γέγονεν ἐν αὐτῇ παρά τοῦ Δεσπότου κατορθώματα καί γάρ ἐν αὐτῇ τῇ ἑβδομάδι τῇ μεγάλῃ, ἡ χρονία τοῦ διαβόλου κατελύθη τυραννίς· ὁ θάνατος ἐσβέσθη· ὁ ἰσχυρισμός ἐδέθη· τά σκεύη αὐτοῦ διηρπάγη· ἡ ἁμαρτία ἀνῃρέθη … ὁ τῆς εἰρήνης Θεός εἰρηνοποίησε τά ἄνω καί τά ἐπί τῆς γῆς· διά τοῦτο Μεγάλη καλεῖται Ἑβδομάς».

 

Νικόλαος Δ. Πάσσας, Δρ Θ.